den haag,
05
december
2013

ASN-University: ‘Toekomstvisie op een duurzaam Nederland’ door Bas Heijne

Gevoel voor ethiek terug in het marktdenken

Samenvatting

Op de Dag van het ethisch beleggen opende schrijver, vertaler en essayist Bas Heijne de ASN-University met zijn college Toekomstvisie op een duurzaam Nederland. Zijn conclusie? Ons gevoel voor ethiek moet terug in het marktdenken. ‘Het woord engagement zal weer een morele lading krijgen.’

Bas Heijne moest wel even slikken toen hij de aankondiging hoorde van dagvoorzitter Sophie Derkzen. Dat hij een toekomstvisie op een duurzaam Nederland zou presenteren, terwijl hij zelf al moeite heeft zijn afval te scheiden, vond hij een uitdaging. Maar geïnspireerd door een oude Hollandse meester, het schilderij ‘Zicht op Delft’ van Johannes Vermeer, begon hij toch zijn betoog.

Heijne trapt af met de stelling dat als je naar toekomst wilt kijken, je altijd eerst het verleden moet beschouwen. Het schilderij van Vermeer staat voor velen voor een rustig Nederland, in niets te vergelijken met ons huidige land. Maar Heijne ziet er juist het begin van de globalisering in. Het VOC-hoofdkantoor staat erop; de vissersboten moesten in die tijd net een andere vaarroute nemen vanwege veranderde stromingen. En met de globalisering begon ook de ‘economisering’ van Nederland.

Die inmiddels verregaande economisering en vermarkting van onze maatschappij krijgen steeds meer kritiek. Heijne haalt politiek-filosoof Michael Sandel aan. In zijn boek What money can’t buy betoogt deze dat we de rol van de markt in onze maatschappij moeten heroverwegen. Er is een publiek debat nodig over wat het betekent om markten op hun plaats te houden. Sandel vindt dat we zijn doorgeschoten in het vermarkten van onze wereld. Maar Heijne vindt wel dat Sandel weinig uitleg geeft over hoe dat zo gekomen is. ‘Over de oorzaak ervan, hoe dat marktdenken in al onze poriën heeft kunnen doordringen, blijft hij schimmig. Alsof het van bovenaf op ons is neergedaald.’

Marktwaarde versus intrinsieke waarde
Heijne vindt dat een te simpele voorstelling van zaken. Hij vraagt zich af wat er voor velen nog zo aantrekkelijk is aan het marktdenken. ‘Wat heeft ons ertoe gebracht de prijs van iets als de waarde ervan te gaan zien?’ Een belangrijke reden is volgens Heijne dat de marktwaarde op een neutrale manier iets zegt over waarde. ‘Het is veel moeilijker om over de intrinsieke waarde van bijvoorbeeld dit schilderij van Vermeer praten, dan over de marktwaarde ervan. Ook al beseft iedereen dat dat laatste eigenlijk niets zegt over de kunstzinnige waarde.’

Heijne vergelijkt dit met kijkcijfers. Die zijn allesbepalend geworden, terwijl er veel kritiek mogelijk is op de meetmethode en de waarde die met kijkcijfers wordt uitgedrukt. Over de kijkcijfers zou het niet moeten gaan. Waar dan wel over? Dat is veel minder makkelijk te meten.

We vallen dus terug op afgeleide waarden die we weliswaar begrijpen, maar waarvan we voelen dat ze toch niet de echte waarde uitdrukken. Daardoor ontstaat onvrede volgens Heijne. ‘Als we de taal van de markt spreken, voelen we dat we menselijke waarde verliezen. Het leidt tot vervreemding.’

Als reactie daarop ontstaat nu een tegenbeweging die eigenbelang ondergeschikt wil maken aan het geheel. Die de nadruk op het eigene zoveel mogelijk wil uitbannen. En die vindt dat de zorg voor de eigen kleine wereld moet samengaan met een betrokkenheid die daar ver bovenuit stijgt, namelijk zorg voor de hele planeet en voor generaties na ons.

Een paar jaar geleden kreeg een artikel in NRC over het uitbesteden van je engagement, zoals CO2-compensatie kopen bij je vliegreizen, nog de kop: ‘Feestend verbeteren wij de wereld’. Nu draait het om kleine gebaren die een ander besef van je relatie met de wereld laten zien. Het kopen van fairtrade-producten en de aanschaf van zonnepanelen zijn voorbeelden van hoe de afstand tussen ideaal en doel een heel klein beetje kleiner is geworden. Dit soort engagement is individueel en gemeenschappelijk tegelijk.

Wat volgens Heijne echter nog ontbreekt, is een groter verhaal voor de wereld. Hoe kunnen we ons gevoel voor ethiek weer in ons marktdenken terugbrengen? ‘Ik weet het niet. Anders stond ik nu niet hier, maar in Stockholm om een Nobelprijs op te halen.’ Maar er is iets gaande, en het komt van onderop. Het woord engagement zal weer een morele lading krijgen. Dat zal niet zonder debat en discussie gaan, maar het gebeurt onherroepelijk. Aldus Bas Heijne.

Boilerplate

Over Bas Heijne
Hij is sinds 1992 redacteur van NRC Handelsblad en sinds 2001 columnist. Heijne studeerde af in Engelse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is de auteur van twee romans en twee verhalenbundels. Zijn essaybundel De wijde wereld (2000) werd genomineerd voor de AKO Literatuur Prijs. In 2005 ontving hij de Henriette Roland Holstprijs voor Hollandse toestanden (2005), een verzameling columns die hij voor NRC Handelsblad schreef. Daarna verscheen in 2007 zijn essay Onredelijkheid. In 2008 was Heijne presentator van het VPRO-programma Zomergasten.

Contactpersoon
Deel deze release
Deel op: Twitter
Deel op: Facebook
Deel op: LinkedIn
Laatste nieuws